Hüseyin Ayhan Türkiye Haber Gündem

HABER  VİDEOSU

Sağlık sistemi, insan hayatının en kırılgan anlarına eşlik eden bir yapıdır. Yoğun bakım üniteleri, acil servisler, poliklinikler ve klinik servisler; yalnızca fiziksel emek değil, aynı zamanda yüksek düzeyde duygusal emek gerektirir. Ancak yıllardır göz ardı edilen önemli bir psikososyal sorun vardır: Gaslighting.

Bugün sağlık çalışanlarının yaşadığı psikolojik yıpranmanın yalnızca iş yüküyle açıklanamayacağı açıktır. Gaslighting, çoğu zaman fark edilmeden yaşanır; ardından mobbing süreci başlar ve nihayetinde tükenmişlik sendromu ortaya çıkar. Bu üç kavram birbiriyle bağlantılı ama farklı dinamiklere sahip süreçlerdir.

Bu videoda önce gaslighting kavramını ele alacak, ardından mobbing ve tükenmişlik ile karşılaştırarak sağlık profesyonelleri açısından süreci analiz edeceğiz.

HABER  VİDEOSU

1. Gaslighting Nedir?

Gaslighting, bir kişinin gerçeklik algısını sistematik biçimde sorgulatmak, çarpıtmak ve kişinin kendi zihinsel değerlendirmesine güvenini zayıflatmak amacıyla uygulanan psikolojik manipülasyondur.

Kavram adını 1938 tarihli tiyatro oyunu ve 1944 yapımı Gaslight filminden alır. Filmde eş, evdeki gaz lambalarının ışığını kısarak eşinin bunu fark etmesini inkâr eder ve onun akıl sağlığını sorgulamasına neden olur.

Sağlık kurumlarında gaslighting genellikle şu biçimlerde görülür:

• “Sen yanlış hatırlıyorsun.”
• “O olay hiç öyle olmadı.”
• “Herkes senden memnun, sorun sende.”
• “Abartıyorsun.”
• “Bu kadar hassas olma.”

Bu ifadeler tek başına masum görünebilir. Ancak sistematik biçimde tekrarlandığında kişinin öz güvenini aşındırır. Özellikle hiyerarşik yapıların güçlü olduğu sağlık kurumlarında ast-üst ilişkilerinde daha sık gözlemlenir.

2. Sağlık Sisteminde Gaslighting Nasıl İşler?

Sağlık sistemi doğası gereği yoğun, stresli ve hata toleransının düşük olduğu bir alandır. Bu ortamda yönetsel hatalar, organizasyon eksiklikleri veya iletişim problemleri bazen bireysel sorumluluk gibi gösterilebilir.

Örneğin:

• Personel eksikliği nedeniyle yetişmeyen işler, bireysel performans sorunu olarak sunulabilir.
• Kurumsal hatalar, “sen iletişimi doğru kuramadın” şeklinde kişiye yüklenebilir.
• Hak arama girişimleri, “problem çıkarma” olarak etiketlenebilir.

Gaslighting’in en tehlikeli yönü görünmez olmasıdır. Mobbing gibi açık bir saldırı değildir; daha çok psikolojik zemin kaydırma sürecidir. Kişi bir süre sonra şunu düşünmeye başlar:

“Gerçekten sorun bende mi?”

İşte bu aşama, mesleki özgüvenin kırılma noktasıdır.

3. Mobbing Nedir?

Mobbing, iş yerinde bir kişiye sistematik biçimde uygulanan psikolojik tacizdir. Aşağılama, dışlama, itibarsızlaştırma, görev yetki karmaşası yaratma gibi davranışları içerir.

Gaslighting ile benzer yönleri vardır ancak temel fark şudur:

• Gaslighting: Gerçekliği çarpıtarak kişiyi kendinden şüphe ettirme.
• Mobbing: Açık ya da yarı açık biçimde yıldırma ve dışlama.

Sağlık kurumlarında mobbing şu şekilde ortaya çıkabilir:

• Sürekli nöbet yazma
• Görev tanımı dışında iş yükleme
• Toplantılarda küçük düşürme
• Ekipten dışlama
• Haksız disiplin süreçleri

Gaslighting çoğu zaman mobbingin öncüsü olabilir. Önce kişinin algısı zayıflatılır, ardından açık baskı süreci başlar.

4. Tükenmişlik Sendromu Nedir?

Tükenmişlik sendromu, ilk olarak 1974 yılında Herbert Freudenberger tarafından tanımlanmıştır. Daha sonra Christina Maslach tarafından üç boyutta ele alınmıştır:

1. Duygusal tükenme
2. Duyarsızlaşma
3. Kişisel başarı hissinde azalma

Sağlık çalışanlarında tükenmişlik şu belirtilerle kendini gösterir:

• Sabah işe gitmek istememe
• Hastalara karşı duygusal mesafe
• Sürekli yorgunluk
• Mesleki anlam kaybı
• “Ne yaparsam yapayım değişmiyor” düşüncesi

Tükenmişlik, çoğu zaman mobbing ve gaslighting gibi uzun süreli psikososyal baskıların sonucudur.

5. Gaslighting – Mobbing – Tükenmişlik Karşılaştırması vider

5. Gaslighting – Mobbing – Tükenmişlik Karşılaştırması

Bu karşılaştırma şunu gösterir: Gaslighting ve mobbing neden, tükenmişlik ise sonuçtur.

6. Sağlık Profesyonelleri Neden Daha Riskli?

Sağlık çalışanları:

• Sürekli stres altında çalışır.
• Hiyerarşik yapıya bağlıdır.
• Kamu sorumluluğu taşır.
• Duygusal emek yoğunluğu yüksektir.

Bu nedenle psikolojik manipülasyonlara karşı daha hassas bir zemin oluşur. Özellikle genç sağlık çalışanları veya sözleşmeli personel, hak arama konusunda çekingen olabilir.

Ayrıca sağlık sisteminde “fedakârlık kültürü” yaygındır. “Bu meslek kutsal”, “Sabretmek gerekir” söylemi bazen psikolojik şiddetin normalleşmesine zemin hazırlar.

7. Süreç Nasıl İlerler?

1. Gaslighting başlar
   Kişi olayları yanlış algıladığına inandırılır.
2. Mobbing devreye girer
   Açık baskı ve dışlama görülür.
3. Tükenmişlik gelişir
   Kişi içsel enerjisini kaybeder.
4. Mesleki kopuş yaşanır
   İstifa, alan değişikliği veya içe kapanma olur.

Bu zincir kırılmadığında sağlık sisteminde nitelikli insan kaybı kaçınılmazdır.

8. Çözüm Perspektifi

Bu üç kavramı ayrı ayrı değil, bütüncül biçimde ele almak gerekir.

Kurumsal Düzeyde:

• Psikososyal risk analizleri yapılmalı
• Bağımsız etik kurullar oluşturulmalı
• Şeffaf performans değerlendirme sistemleri kurulmalı
• Yöneticilere iletişim eğitimi verilmeli

Bireysel Düzeyde:

• Yaşanan olaylar kayıt altına alınmalı
• Tanık desteği sağlanmalı
• Kurumsal hukuk mekanizmalarına başvurulmalı
• Psikolojik destek alınmalı

En önemlisi:

Sağlık çalışanı yaşadığı durumu isimlendirebilmelidir. Çünkü adı konulmayan sorun çözülemez.

Kısaca; Gaslighting, sağlık sisteminde yıllardır göz ardı edilen bir psikolojik manipülasyon biçimidir. Çoğu zaman mobbingin zeminini oluşturur ve nihayetinde tükenmişliğe yol açar.

Eğer sağlık çalışanları kendi gerçekliklerinden şüphe etmeye başlamışsa, sistem alarm veriyor demektir.

Sağlık sistemi yalnızca teknolojik yatırımlarla değil, psikolojik güven ortamıyla güçlenir. Aksi halde tükenen yalnızca çalışan değil, hizmet kalitesi ve toplum sağlığı olacaktır.

Tamer Bayrak

Alternatif Sağlıksen

Genel Başkanı